اگر مجنى عليه ادّعاء كند كه نور هردو چشمش ناقص و كم شده چشمانش را با چشمان را با چشمان كسانى كه هم سنّ او هستند مورد آزمايش قرار مى‌دهيم به اين نحو كه شخص هم سال او را كنار وى نشانده و مكلفش مى‌كنيم بشئى كه در نهايت شعاع ديدش مى‌باشد بنگرد و اين عمل را نسبت به جهات چهارگانه تكرار مى‌كنيم سپس همين فرمان را به مجنى عليه داده و سپس ملاحظه مى‌كنيم اگر مسافت‌هاى اشياء با اين دو نفر مساوى بودند وى را تصديق نموده و در غير اين صورت تكذيبش مى‌كنيم. [١]

چهارم: قوّه شامّه‌

اگر كسى قوّه شامّه ديگرى را باطل نمود تمام ديه را بايد بپردازد.

و اگر ادّعاء كند كه اين قوّه را جانى باطل نموده او را با بوهاى خوش و متعفّن آزمايش مى‌كنند و اگر واقع معلوم نشد وى را موظف به تمسّك به قسامه مى‌كنند.

و در روايت آمده كه حراق (آتش‌دان) را به وى نزديك مى‌نمايند پس اگر از چشم‌هايش اشك ريخت و بينى خود را عقب كشيد معلوم مى‌شود كاذب بوده و در غير اين صورت صادق است.

[١] نحوه امتحان در اين صورت باين است كه شخصى را كه با وى هم سن است در كنار او قرار داده و وى را مكلّف مى‌كنند به شيئى نظر كند و آن شيئى را تا بجائى عقب مى‌برند كه ديگر قدرت ديد اوبه آن نرسيده و وى را در ديدن يارى نكند و سپس آن نقطه را علامت مى‌گذارند و پس از آن مجنى عليه را موظف به نظر كردن مى‌كنند تا جائى كه نور چشمش به آن شيئى نرسد و آن نقطه را علامت گذارده و سپس تفاوت و نسبت بين دو مسافت را مى‌سنجند و بعد به همان نسبت جانى را موظّف به ديه مى‌كنند. البته براى صدق گفتار و احراز تفاوت واقعى بين دو مسافت آزمايش مزبور را از چهار جهت تكرار مى‌كنند لذا اگر از هر چهار طرف تفاوت بين دو مسافت مساوى و يكسان بود مجنى عليه را بايد تصديق نمود و در غير اين صورت تكذيبش نموده و جانى را نمى‌توان مكلّف به پرداخت ديه نمود بلكه وى را قسم مى‌دهند به اينكه نقصانى بر مجنى عليه وارد نكرده مشروط به اينكه مجنى عليه ادّعاى نقصان نموده و وى منكر آن باشد.

و امّا اگر در قبال ادّعاى او وى اظهار عدم اطّلاع كرده و بگويد من از حدوث نقصان خبرى ندارم قسم نيز به وى متوجّه نمى‌گردد.